چرا خط فرمان؟

بیشتر سرورهای لینوکسی رابط گرافیکی ندارند و همه کارها در ترمینال انجام می‌شود. ترمینال سریع است، روی اتصال‌های کند هم خوب کار می‌کند و می‌توان کارها را با اسکریپت خودکار کرد. در این مقاله پرکاربردترین دستورها را دسته‌بندی کرده‌ایم تا نقطه شروع خوبی داشته باشید.

نکته: برای دیدن راهنمای کامل هر دستور از man ls یا گزینه --help استفاده کنید. با کلید q از صفحه راهنما خارج می‌شوید.

جابه‌جایی در فایل‌سیستم

  • pwd مسیر پوشه فعلی را نشان می‌دهد.
  • ls -lah فایل‌ها را همراه با فایل‌های مخفی، اندازه خوانا و مجوزها فهرست می‌کند.
  • cd /var/log به پوشه دلخواه می‌رود. cd .. یک سطح بالا می‌رود و cd ~ به پوشه خانه برمی‌گردد.
  • tree -L 2 ساختار پوشه‌ها را تا دو سطح به شکل درختی نشان می‌دهد. اگر نصب نیست، بسته tree را نصب کنید.

کار با فایل و پوشه

bash
mkdir -p projects/site/assets   # ساخت پوشه‌های تو در تو
touch notes.txt                 # ساخت فایل خالی
cp -r projects backup-projects  # کپی پوشه به همراه محتویات
mv notes.txt projects/          # جابه‌جا کردن یا تغییر نام
rm -i old.txt                   # حذف فایل با پرسیدن تأیید
rm -r old-folder                # حذف پوشه به همراه محتویات

هشدار: دستور rm فایل را به سطل زباله نمی‌فرستد و بازگرداندن آن تقریباً ممکن نیست. پیش از اجرای rm -r مسیر را دوباره بررسی کنید.

مشاهده و جستجوی محتوا

  • cat file.txt کل فایل را چاپ می‌کند و برای فایل‌های کوچک مناسب است.
  • less file.txt فایل‌های بزرگ را صفحه‌به‌صفحه نشان می‌دهد. با / جستجو کنید و با q خارج شوید.
  • head -n 20 file.txt و tail -n 20 file.txt ابتدا و انتهای فایل را نشان می‌دهند. tail -f تغییرات یک فایل لاگ را زنده دنبال می‌کند.
  • grep -rn "error" /var/log/nginx/ یک عبارت را در همه فایل‌های پوشه جستجو می‌کند و شماره خط را هم نشان می‌دهد.
  • find /var/www -name "*.log" -mtime +7 فایل‌های لاگ قدیمی‌تر از هفت روز را پیدا می‌کند.

مجوزها و مالکیت

هر فایل در لینوکس سه سطح دسترسی دارد: مالک، گروه و بقیه کاربران. برای هر سطح سه مجوز خواندن، نوشتن و اجرا تعریف می‌شود که با عدد جمع می‌شوند.

عددمجوز
۴خواندن (r)
۲نوشتن (w)
۱اجرا (x)

بنابراین ۶ یعنی خواندن و نوشتن و ۷ یعنی هر سه مجوز.

bash
chmod 644 index.html                      # مالک: خواندن و نوشتن، بقیه: فقط خواندن
chmod 755 deploy.sh                       # اجازه اجرا برای همه
sudo chown -R www-data:www-data /var/www/site

اطلاعات سیستم و منابع

  • df -h فضای خالی دیسک‌ها
  • du -sh * حجم هر پوشه در مسیر فعلی
  • free -h وضعیت حافظه RAM
  • htop یا top پردازش‌های در حال اجرا و مصرف CPU
  • uptime مدت روشن بودن سیستم و میانگین بار
  • ip a کارت‌های شبکه و آدرس‌های IP

مدیریت بسته‌ها در اوبونتو و دبیان

bash
sudo apt update          # به‌روزرسانی فهرست بسته‌ها
sudo apt upgrade         # ارتقای بسته‌های نصب‌شده
sudo apt install htop    # نصب یک بسته
sudo apt remove htop     # حذف بسته
apt search nginx         # جستجو در مخازن

چند ترفند برای سرعت بیشتر

  • کلید Tab نام فایل و دستور را کامل می‌کند.
  • Ctrl+R در تاریخچه دستورها جستجو می‌کند.
  • sudo !! آخرین دستور را دوباره با دسترسی مدیر اجرا می‌کند.
  • با علامت پایپ خروجی یک دستور را به دستور بعدی بدهید؛ مثلاً ps aux | grep nginx فقط پردازش‌های Nginx را نشان می‌دهد.

جمع‌بندی

تمرین روزانه بهترین راه یادگرفتن این دستورهاست. یک ماشین مجازی یا سرور آزمایشی بسازید و همه مثال‌ها را خودتان اجرا کنید. در مقاله بعدی سراغ ورود امن به سرور با کلید SSH می‌رویم.